ELEKTRIZITATEA

1909an, Robert Millikan-ek (1868-1953) egiaztatu zuen
ezen karga elektrikoa beti agertzen deja pakete diskretutan,
e balioko karga konstante baten multiplo oso madura.
Karga elektrikoa kuantizaturikdagoela esan ohí dugu:
E:aozein karga elektriko kargaren oinarrizko uni-
Jatearen multiplo 050a da.
Hain zuzen, oinarrizko unitate hau elektroiaren karga da,
zeinaren bajío absolutua e letraz adierazten dugun. Esperimentalki
ez da oraindik inolako karga askerik aurkitu
~ e edo - ~ e balioa duenik.
3 3
Beraz, erabat naturala litzateke gorputzen karga elektrikoa
neurtzeko unitate giBa e balioa erabiltzea. Noianahi deja,
unitate horren erabilera ez litzateke erosoa izango, bajío
herí oso txikia baila.
Sistema Internazionalean, karga elektrikoaren unitatea
coulomb, C, izenekoa da, karga elektrikoaren oinarrizko
unitatearekin era honetan erlazionaturik dagoena:
le I = 1,602 . 1O~19 C
Coulomba unitate oso handia da pausagunean dauden
karga elektrikoak neurtzekoo Zer nolako handia den konturatzeko,
kontuan hartu ezen igurtzidura bidezko elektrizazio-
saiakuntzetanzenbait nanocolumbeko(1 nC = 10-9
C) kargak sortzen direla.
Higitzen ari diren kargak, asIera, magnitude handiagokoak
izan daitezke. Esate baterako, 220 Veta 60 W-eko bonbija
arruntaren sekzíoan zehar 0,27 C-eko karga ari da pa-
BaIlen segundo bakoitzekoo
Ariketak
1. Azal ezazu nondik datorren gorputzen karga elektrikoa. Zergatik kargatzen
dira positiboki gorputz batzuk, eta beste batzuk, ordea, negatiboki?
2. Beharbada konturatuta egongo zarenez, orraztean orraziak ileak erakartzen
ditu. Interpreta ezazu gertaera hori.
3. Oeskriba itzazu karga elektrikoaren kontserbazioaren printzipioa agerian
jartzen duten prozesu fisikoen zenbait adibide.
4. Erantzun:
a) Zenbat elektroiren baliokidea da ~39 C-eko karga?
b) Zenbat coulomben baliokidea da 4. 1020elektroiren karga?
Em.: a) 2,43 . 1020 elektroi; b) 64,1 e
I
5. Igurtziduraz gajo bada beste elektrizazio-mota bat, indukzia elektrostatikaa
deritzona. Iker ezazu zertan datzan eta idatz ezazu txosten bat horri buruz.
16. Iker ezazu zergatik daramaten herrestan katea metaliko bat produktu sukoiak
garraiat-z~e._nwdi-tu-z_teon. kamioi batzuk.
........
---
J. J. Thomson
I
J. J. Thomson (1856-1940) izene-
. ko fisikari ingelesak elektroia aurki-I
tu zuen 1897an. Lan herí zela-eta,
, Nobel saria aman liDIen 1906an.
I Beraren semeak era, G. P. Thom-j
son-ek (1892-1975), Nobel sana lortu
zuen 1937an, zenbait zirkunstant-
1
, ziatan elektroiakuhin-portaeraduela .
1 esperimentalki frogatzeagatik.

KARGA ELEKTRIKOAREN KONTSERBAZIOA

KARGA ELEKTRIKOAREN PROPIETATEAK

Plastikozko bolígrafo bat artilezko zapi batel igurztean,
guztira, ez da sortzen karga elektriko netorik. Elektroi batzuk
zapitik boligrafora pasatzen dira, eta horrela boligrafoan
gehiegizko kantítatean dauden elektroien kopurua zapían
falta direnen kopuru bera da. Boligrafoak karga
negatiboa hartzen du eta zapiak karga bera, baina positiboa

ADNa

Bizídunen material genetikoa osatu
ata proteineno sintesirako tuntsezkoak
diren ADN-molekulak bi
kateaz eratuta daude (helize bikoi-
Iza), hidrogeno-zubien loturez bildurik
daudenak

INDAR ELEKTRIKOA ETA KARGA ELEKTRIKOA

INDAR ELEKTRIKOA

Indar elektrikoak gura eguneroko jarduera gehienetan azaltzen dira, zuzenki
edo zeharka: etxea argiztatzeko argi elektrikoa piztean edo elikagaiak
kontserbatzeko hozkailua piztean, edo motora elektrikoz dabiltzan
ibilgailuetan bidaiatzean.
Are gehiago, indar elektrikoak fenomeno natural asko gertatzearen kausa
eragileak dira. Borragoma baten elastikotasuna edo olioaren biskositatea
atomoen ata molekulen arteko elkarrekintza elektriko bortitzen ondorio
dira. Prozesu kimikoak era indar elektrikoek gobernatzen dituzte,
hala nola loturen eraketa edo gura gorputzaren metabolismoa.

KARGA ELEKTRIKOA

Gorputzen karga elektrikoak materiaren egitura atomikoan du jatorria.
Atomoen geruza elektroiz osatuta daga, hots, karga negatiboko partikulaz;
ata a~'6moennukleoa protoiz, elektroiaren bajío absolutu bereko
karga positiboak, ata neutroiz, karga elektrikorik gabeak.
Baldintza normaletan gorputzak neutroak dira, protejan ata elektroien
kopuruak berdinak baitira. Hala era, atomo batzuek arraz galtzen dituzte
kanpoaldeko elektroiak, era horretan karga elektrikoa lortuz.
~/,ktrizazio izenaz, gorputzek karga elektrikoa lortzeko proze-
1ua adierazten da. Ir
Esate baterako, beirazko hagatxo bat zetazko zapi batez igurztean, beirako
elektroien parte txiki bat zapira pasatzen da, ata ondorioz, zapia negatiboki
kargaturik geratzen da; ata beira, aldiz, positiboki kargaturik. Era
berean, anbarea ata baste erretxina batzuk negatiboki kargaturik geratzen
dira, artileaz igurtziz gero.

Igurtzidura bidez elektrikoki k¡ugaturiko
gorputzek galdu agiten dute
beren karga denbora pasatu ahala.
Gainera, deskarga herí bizkorrago
gertatzen da giro hezeetan.
Portaera horren ar[azoia honako
hau da: airean dauden karga positiboek
erakarri agiten dituzte karga
negatiboa duen objektuan gehiegizko
kantitatean dauden elektroiak.
Alderantziz, karga positiboa
duten objektuek ahulki loturik dauden
elektroiak hartzen dituzte uraren
molekuletatik

MAGNETISMOA

Magnetismoa energia mota bat da, eta horren bidez , gorputz batzuek burdinazko objetuak erakartzen dituzte

• Material batzuek burdina objetuak erakartzeko ahalmena dute
  
• Imanek espazioaren leku jakin batean izaten dute eragina eta leku horretan burdinazko objetuak erakartzen dituzte
  
• Badira iman naturalak ,adibidez, magnetita izeneko minerala.
  

Imanek kontrako bi zati dituzte : ipar poloa eta hego poloa . Poloetan dute imanek erakartzeko ahalmen handiena .

• Iman guztiek ipar poloa eta hego poloa dituzte
  
• Iman baten ipar poloa eta beste iman baten hego poloa aurrez jartzen badira , bi imanek elkar elkarriko dute , lotu arte
  
• Horrela beraz, bi imanen kontrako poloak aurrez aurre jartzen badira , imanek elkar erakarriko dute aldiz, bi imanen polo berdinak aurrez aurre jartzen badira , imanek elkar aldaratuko dute

Elektroimana korronte elektrikoa garraiatzen duen burdinazko edo altzairusko objetuak da